طرح ها و پروژه ها
عنوان طرح/ پروژه:‌ مطالعه لیمنولوژیک رودخانه کن در حوضه آبریز دریاچه شهدای خلیج فارس (چیتگر)، تهران
توضیحات:شماره مصوب کد پروژه: 94001-9454-12-73-14 واحد اجرا: موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور، پژوهشکده آبزی پروری آبهای داخلی (بندر انزلی) محل اجرا: استان تهران نام هماهنگ کننده/ مجری: سیامک باقری سال شروع: 1394 سال خاتمه: 1395
متن:

اهمیت، ضرورت، اهداف و روش تحقیق:

مطالعات اکوسیستمهای آب شیرین جز مطالعات لیمنولوژی محسوب میگردد. مطالعه فیزیکو شیمیائی و بیولوژیک و ارتباطات انها با یگدیگر در رودخانه این امکان را بوجود می آورد تا مدیریت اکوسیستمهای آبهای جاری را به طریق اصولی انجام داد. رودخانه کن تنها منبع وروردی دریاچه چیتگر میباشد که در قسمت شرقی دریاچه قرار گرفته و بیش از 90 درصد وروردی آب دریاچه از رودخانه مذکور است. مساحت محدوده دریاچه بر اساس طرح تفصیلیدریاچه وسعت آنبه 130 هکتار و حجم مخزن ۱۱- 5/9 میلیون متر مکعب برآورد شده استو برای استفاده چند منظوره از پتانسیلهای دریاچه باهدف حفظ کیفیت آب و استفاده از آبزیان اقتصادی برای صید ورزشی در این دریاچه مورد توجه قرار گرفته است.بواسطهاهمیت کیفیت منبع تغذیه کننده آب دریاچهاز رودخانه کن توجه بیش از پیش به این بخش از ضروریات بهره برداری از دریاچه ها بشمار میرود. در این راستا شناخت زیستی وغیر زیستی رودخانه و بررسی وضعیت لیمنولوژیک آن میتواند ابزاری مناسب برای مدیریت وبهره برداری پایداربا تاکید بر حفظ کیفیت آب باشد.مطالعه لیمنولوژیک رودخانه کن طی سال 1393 ، نخستین مطالعه جامع بوده که توسط پژوهشکده آبزی پروری آبهای داخلی انجام گردید.با انجام مطالعات لیمنولوژیکی حصول داده های غیر زیستی (فیزیکی و شیمیائی)، و بیولوژیک همچون پلانکتون، کفزیان و ماهیان از طبیعت طی سالهای متمادی، مدیریت اکوسیستمهای آب شیرین برای حفاظت و توسعه پایدار امکان پذیر خواهد شد. در مطالعه حاضر بررسی وضعیت لیمنولوژیک با هدف حفظ تنوع بیولوژی و کیفیت آب رودخانه در قالب بررسی فیتوپلانکتون، زئوپلانکتون، بی مهرگان کفزی و ارتباط آن با نوترینتها و پارامترهای فیزیکی آب، شناسائی و فراوانی نسبی ماهیان از اهمیت ویژه برخوردار است، که در نهایت با ارائه راهکار عملی استفاده بهینه از رودخانهمیسر خواهد شد. از اینرو اهداف مطالعه حاضر به شرح زیر می باشد: 1- تعیین و تجزیه و تحلیل ترکیب، تراکم و پراکنش پلانکتون (زئوپلانکتون و فیتوپلانکتون) 2- تعیین و تجزیه و تحلیل ترکیب، تراکم و پراکنش کفزیان 3- تعیین و تجزیه و تحلیل ترکیب، فراوانی نسبی ماهیان رودخانه 4-تجزیه تحلیل پارامترهای فیزیکو شیمیائی آب.

رودخانه کن امروزه با میانگین دبی ۸۸ میلیون متر مکعب بر سال یا حدود ۲۷۰۰ لیتر بر ثانیه پرآب‌ترین رود تهران است.براساس مشخصات رودخانه 3 ایستگاه با فواصل 2 کیلومتردر مناطق مختلف رودخانه کن انتخاب گردید، نمونه برداری از فیتوپلانکتون، زئوپلانکتون، کفزیان و هیدروشیمی در ماههای اردیبهشت (30/2/93)، خرداد (25/3/93)، مرداد (20/5/93)، شهریور (24/6/93) و آبان (5/8/93) انجام گردید. نمونه برداری از کفزیان در ماههای مشابه انجام شد.در بررسی فیتوپلانکتون یک لیتر آب از هر ایستگاه توسط سطلدر زمانهای مذکور برداشت شد و بررسی زئو پلانکتون 30 لیتر آب توسط تور با اندازه سایز 30 میکرون فیلتر گردید و سپس توسط فرمالین 4 درصد تثبیت شدند. روشهای نمونه برداری و شناسایی نمونه ها براساس روشهای استاندارهای موجود بودند.نمونه برداری از موجودات کفزی نیز درایستگاههای مد نظر رودخانه بوسیله سوربر با 3 تکرار صورت پذیرفت.شناسایی و تعیین زیتوده آنها برای رسیدن به توان تولید طبیعی دریاچه برای تعیین رهاسازی ماهیان ماکرو بنتوز خوار بر اساس روشهای استاندار موجوداعمال شد.نمونه برداری از عوامل هیدروشیمی درایستگاههای مذکور انجام خواهد شد. برخی در محل و بقیه در آزمایشگاه اندازه گیری میشوند. نمونه برداری و اندازه گیری عوامل فیزیکی و شیمیایی آب با استفاده از روش کار استاندارد برای آزمایش آب ارائه شده توسط انجمن بهداشت عمومی آمریکا انجام میگیرد. به منظور بررسی ماهیان رودخانه کن ، با توجه به شرایط اکولوژیکی 3ایستگاه با فاصله حدود دوکیلومتر و براساس دسترسی به رودخانهجهت صید ماهیان انتخاب گردید. نمونه برداری ماهیان با استفاده از دستگاه صید الکتریکی و تور پرتابی در ایستگاه های تعیین شده صورت گردید. سپس در آزمایشگاه ماهی شناسی بااستفاده از منابع معتبر علمی نظیرو با استفاده از ویژگی های مورفومتریک ، مریستیک و بررسی آناتومیک ، ماهیان مورد شناسایی گونه ای قرار گرفت. جهت تجزیه تحلیل آماری از نرم افزار آماریSPSSنسخه 16 و روش انالیز واریانس یکطرفه برای عوامل غیر زیستی و روش ناپارامتری برای پارامترهای زیستی پلانکتون و کفزیان استفاده میگردد. آنالیز مولفه های اصلی جهت دسته بندی فراوانی گروههای زیستی (ماهیان و پلانکتون) انجام خواهد گردید. جهت تعیین همبستگی و ارتباطات بین فاکتورهای زیستی و متغییرهای محیطی از آنالیز تطبیق متعارفاستفاده گردید.

نتایج و بحث:

بررسی ها نشان داد، میانگین فراوانی سالانه فیتوپلانکتون در رودخانه کن در حد بسیار پائین بوده است، فراوانی بین 123000 تا 1450000سلول در لیتر و با میانگین 1/1 میلیون سلول در لیتر در نوسان بوده است، بر اساس مطالعات پیشین بیشترین میانگین فراوانی فیتوپلانکتون در رودخانه سفیدرود 11 میلیون سلول در لیتر، رودخانه کرگانرود 4/0 میلیون سلول در لیتر ، رودخانه حویق 44/0 میلیون سلول در لیتر، رودخانه شفارود 38/0 میلیون سلول در لیتر ،رودخانه زاینده رود 46/0 میلیون سلول در لیتر، رودخانه یامچی 2/4 میلیون سلول در لیتر بوده است. جنس هایCyclotella،Achnanthes ،Navicula ،Gomphonema،Nitszchia ،Cyclotellaاز شاخه دیاتوم ها غالب و بیش از 90 درصد تراکم فیتوپلانکتون را دارا هستند و شاخص آبهای پاکیزه می باشند. رودخانه کن فاقد جنسهای شاخص آلودگی شدید نظیرPhacus،Trachelomonas وEuglenaبوده اند.

تغییرات فراوانی زئوپلانکتون بین14 تا 55عدد در لیتر و میزان میانگین زئوپلانکتون 34 عدد در لیتر بود. بر اساس مطالعات پیشین میانگین فراوانی زئوپلانکتون فقط در رودخانهسفیدرود ( 78 عدد در لیتر) بیشتر از رودخانه کن بوده است که علت آن میتواند به طول مدت مطالعه رودخانه سفیدرود بستگی داشته باشد که از سال 73 تا 79 ادامه داشته است. از نظر میزان شاخه های شناسائی شده رودخانه کن (بین 6 تا 7) با رودخانه های سفیدرود، یامچی، زاینده رود و حویق تقریبا مشابه بوده است، در رودخانه های کرگانرود و شفارود بترتیب 5 و 4 شاخه زئوپلانکتون شناسائی گردید. غالب زئوپلانکتون رودخانه کن زئوپلانکتون از گروههایProtozoaوRotiferaبوده است وبیشترین فراوانی را داشته است. براساس طبقه بندی رودخانه هاغالب زئوپلانکتونهای شناسائی شده در دریاچه شاخص آبهای مزوتروفمیباشند. براساس طبقه بندی رودخانه هاغالب پلانکتونهای شناسائی شده در دریاچه شاخص آبهای مزوتروفمیباشند. براساس این کلاسه بندی رودخانه هائی که میانگین شاخص تنوع زیستی آنها بین 1 تا 2 بوده، در گروه رودخانه هایModerateقرار میگیرد، از این رو رودخانه کن با میانگین شاخص تنوع زیستی 2در این گروهبوده است.

در ادامه بررسی ها،مجموع 16 خانواده از کفزیان متعلق به راسته هایEphemeroptera،Diptera،Odonata،Trichoptera،OligochaetaوGastropodaeمورد شناسایی قرار گرفت. تفاوت فراوانی و زیتوده کفزیان در ایستگاهها و زمان های مختلف که در این بررسی نیز مشاهد شد می تواند با عوامل متعددی ارتباط داشته باشد. تعدادی از این عوامل مانند غذا، نوع بستر، شرایط فیزیکی و شیمیایی حاکم در محیط زیست، و مواد آلی بستر همچنین تغذیه ماهیان تشریح شده اند. همانطور که بیان گردید، بر اساس شاخص کیفی بیولوژیک، در بیشتر موارد وضعیت کیفی آب در مناطق و زمانهای مختلف در حد متوسط و متوسط تا ضعیف قرار داشته تنها در دو مورد وضعیت خوبدر ایستگاههای 2 یا 3 دیده می شود.به نظر می رسد عبور رودخانه از مجاورت مزارع ومناطق مسکونی احتمال آلوده بودن آن را افزایش داده که نیاز به بررسی بیشتر دارد. بهبود اندک در وضعیت کیفی آب با حضور بیشتر گروههای حساس همچونBaetidae در ایستگاه 2 مشخص می گردد،که می تواند حاکی از خود پالایی آب در مسیر جریان رودخانه نیز باشد. طی بررسی کنونی در رودخانه کن، وزن بدن این ماهی تا 0/356 گرم، طول چنگالی تا 270 میلیمتر و سن ماهیان تا 7 سال تعیین شد. بررسی این ماهی در حوزه همدانی قره چای دارای طول کل حداکثر 307 میلیمتر و میانگین آن در نرها1/133 ، ماده ها 9/139 و کل جمعیت 0/124 میلیمتر و وزن بدن آن حداکثر 8/259 گرم و میانگین آن در نرها3/37، ماده ها 0/44 و کل جمعیت 9/36 گرم تعیین شد که از نظر میانگین های طول و وزن در رودخانه کن کوچکتر هستند و این میتواند بخاطر تعداد نمونه، تصادفی بودن نمونه ها، وضعیت بهتر زیستی و غیرزیستی رودخانه های دیگر قره چای بویژه تغذیه بهتر و دمای آب مطلوب تر باشد. دمای آب یکی از مهمترین عوامل در افزایش و یا کاهش فعالیت بیولوژیکی آبزیان محسوب میگردد .در طی مدت این مطالعه در رودخانه کن میانگین دمای آب 3/15 با حداکثر 2/17 در مرداد ماه و حداقل 5/12 درجه سانتیگراد در آبان ماه بوده است.میزانpHرودخانه کن در محدوده 8/7 تا 2/8و میانگین آن8بوده ، که تغییرات این عامل در طی سال از یک واحد بیشتر نیست.میانگین غلظت اکسیژن محلول 5/3± 5/6با دامنه تغییرات از 2/7 تا 4/9 میلیگرم در لیتر بوده است. رودخانه کن با میزان میانگین 03/0 میلیگرم در لیتر فسفر کل، جزء دریاچه های مزوتروف باید طبقه بندی شود. میانگین ازت کل برای اکوسیستمهای آب شیرین مزوتروف با دامنه 63/0- 31/0 میلی گرم در لیتر ارائه شده که در رودخانه کن میانگین نیتروژن کل2/1 میلیگرم در لیتر طی مدت مطالعه بوده است.

دستور العمل فنی و توصیه ترویجی:

آبهای شیرین مهمترین پیکره آبهای داخلی در دنیا محسوب میشوند. آنها فقط بخش کوچکی (02/0) درصد از آب های کره زمین را شامل بوده در حالیکه آب های زیر زمینی کمی بیشتر از 1 درصد و یخهای قطبی تقریبا 2 درصد از کل هیدروسفر را دارا بوده اند. بنابراین با وجود کم بودن ذخایر آب شیرین کره زمین، نقش بسیار مهمی در ادامه حیات دارد. مطالعات و اندازگیری فاکتورهای زیستی، غیر زیستی جهت توصیف و روند تغییرات محیط آبی میباشد. این مطالعات تاکید بر جمع آوری داده ها و آنالیز آنها برای یک هدفداشته و آن توصیف و بیان کیفیت آب است.بررسی غلظت مواد مغذی در رودخانه کن نشان داد، میزان نیتروژن کل در مقایسه با سایر اکوسیستمهای آب شیرین زیاد بوده این درحالیست که غلظت فسفر کل پائین بوده است. در مجموع بنظر میرسد که رودخانه کن از نظر تنوع و وضعیت صید ماهیان با توجه به وجود یک گونه و میانگین طول و وزن کم، فعلا مطرح نبوده ولی با توجه به اینکه یک گونه اندمیک در آن وجود دارد بهتر است که مورد توجه محیط زیست و مردم قرار گیرد، هرچند در تقریبا همه رودخانه های حوزه دریاچه نمک، این گونه وجود دارد.از آنجائیکه مطالعه جامع لیمنولوژیک برای اولین بار در رودخانه کن در سال 1393 انجام گردید، دارای یافته های پایه ای بوده و شمائی از وضعیت لیمنولوژیک حاکم بر رودخانه کن را در منطقه مورد مطالعه به تصویر کشید. جهت حفاظت و توسعه پایدار این اکوسیستم آبی پیشنهاد میگردد، مطالعات پایش عوامل زیستی و غیر زیستی و ارزیابی اثرات آلودگیهای محیطی در رودخانه کن در پروژه های آتی مد نظر قرارگیرند. از آنجائیکه بخشی از آب رودخانه کنجهت آبگیری دریاچه شهدای خلیج فارس (چیتگر) مورد استفاده قرار میگیرد، حفظ کیفیت آب آن برای گردشگری و مناطق مسکونی اطراف آن در منطقه 22 تهران بسیار مورد توجه بوده است.

ویژگی مناطق کاربرد توصیه ترویجی:

رودخانه کن از مهمترین رودخانه های استان تهران بشمار میرود که سرچشمه اصلی آن از آب چشمه ها و آب ناشی از ذوب برف در ارتفاعات کوهستانی بودهاست. این رودخانه اهمیت ویژه ای در تغذیه سفره آب زیر زمینی غرب و جنوب غربی تهران دارد. حداکثرارتفاعحوضه کن3759متروحداقلارتفاعآن1380مترازسطحدریااست. بلندترینطولآبراهه5/23کیلومتربودهکهازکوهسیاهسنگدرارتفاعات3551متریازسطحدریاسرچشمهمیگیرد. وجود کاربری های گوناگون در حواشی رودخانه کن و استفاده بی رویه از منابع آبی و عدم کنترل ورود فاضلابها به رودخانه منجر به آلودگی آب این رودخانه شده است و در سالهای اخیر مکانی برای دفع فاضلاب روستائی، کشاورزی و صنعتی شامل انواع آلاینده های شیمیایی و سمی شده است. توسعهشهرتهرانتاثیربسزاییدرافزایشدبیسیلابیرودخانهکنداشتهاستبهنحویکهسیلاببادورهباگشت100سالرودخانهمذکورازمقدار5/171مترمکعببرثانیهدر سال1335به8/549مترمکعببرثانیهدرسال1387افزایشپیداکردهاست. اهمیت آب ، هوا و خاک بعنوان بستر زندگی بر هیچ کس پوشیده نیست ، مهمترین پدیده در فر آیندهای بیرونی زمین ، جریان آبهاست. رودخانه ها یکی از اجزا و ارکان مهم محیط زیست بشمار می روند . رودخانه ها علاوه بر این که محیط زیست جانوران و گیاهان گوناگون هستند تامین بخش اعظم غذایی مورد نیاز جوامع انسانی بطور مستقیم و یا غیر مستقیم به آب رودخانه ها وابسته میباشد . دریاچه شهدای خلیج فارس با وسعت 130 هکتاردر غرب تهران مجاور پارک چیتگر به منظور معتدل کردن هوای خشک تهران و منطقه گردشگری غرب تهران که منبع تغذیه آن از رودخانه کن بوده، احداث گردید. با احداث مناطق و اسکله های گردشگری در اطراف آن امکان توانمندی منطقه را برای ایجاد هرچه بیشتر اقتصاد مقاومتی افزایش می دهد.

تعداد بازدید:192
کلیه حقوق این سایت متعلق به موسسه تحقیقات علوم شیلاتی کشور می باشد

Designed by taJan System Co